Marta Płatek

S Z E Ś Ć   W   J E D N E J

albo

POMIESZANIE  Z  POPLĄTANIEM

Sześć w jednej w reżyserii Grzegorza Warchoła przypomina taką oto zabawkę: w zamkniętym, a więc już przez samo to niezwykle nas intrygującym pudełku znajdujemy mniejsze pudełko. W tym mniejszym ? jeszcze mniejsze, a w nim kolejne ? całkiem malutkie, chociaż i to, jak się okaże, zawierać w sobie będzie również inne ? coraz to mniejsze i mniejsze? Odkrywaniu kolejnych pudełek towarzyszy nierozerwalnie element niespodzianki, zaskoczenia i narastającej ciekawości. W strukturze przygotowanego przez Teatr Rampa spektaklu funkcję takich pudełek-niespodzianek pełni sześć zabawnych, jednoaktowych miniatur, z których każda mieści w sobie oprócz własnej, także i inną historię. Są to na pozór zwyczajne, zaczerpnięte z życia codziennego sytuacje, w których udział brał lub w niedalekiej przyszłości weźmie każdy z nas: wizyta znajomych (Alarmy, Pożegnania), pobyt w hotelowym pokoju (Sobowtóry), impreza towarzyska (Szczera rozmowa), impreza w miejscu pracy (Toasty) oraz przylot rzadkiego gościa (Uziemieni). Wszystkie one zaczynają się zwyczajnie ? tak, jak to najczęściej w życiu bywa ? i nagle ulegają zagęszczeniu. Tempo nabiera zawrotnej szybkości, aż do takiego stanu, który najprościej można określić jako ?pomieszanie z poplątaniem?. Taki też pierwotnie tytuł nosiła w polskim tłumaczeniu komedia Alarms and excursions angielskiego dramaturga, powieściopisarza, tłumacza i reportera, Michaela Frayna. Określenie ?pomieszanie z poplątaniem? nie tylko doskonale charakteryzuje każdą z przedstawianych historii z osobna, ale również łączy je w specyficzną całość.

Sześć w jednej to komedia bardzo angielska ? w klimacie, w stylu, w realiach. Powołując się z jednej strony na Woody?ego Allena, a z drugiej ? na komizm spod znaku Monty Pythona, reżyser stworzył spektakl dla widzów o wyrafinowanym smaku. Kluczem jest właśnie angielski humor, specyficzny śmiech z podtekstem intelektualnym, będący reakcją na absurd ? tzw. pure nonsense (czysty nonsens). Rzadko jednak jest to śmiech głośny, tak charakterystyczny dla szczerej natury Słowian. Jest to raczej coś, co można by nazwać półuśmiechem.

Ukazane w przedstawieniu historie wydają się niezwiązane ze sobą. Czasem tylko niektóre postacie, oglądane we wcześniejszych scenach, pojawiają się w kolejnych jako tło. Spektakl otwiera początek towarzyskiego spotkania czworga znajomych, a kończy ? ta sama impreza, tyle że pokazana kilka godzin później. Między tymi ujęciami rozgrywają się pozostałe jednoaktówki. Taka kompozycja ma w sobie swoistą lekkość, ułatwia przechodzenie od tematu do tematu i uchwycenie w bardziej lub mniej krzywym zwierciadle naszej codzienności. Z drugiej jednak strony rozmiar jednoaktówki wymusza pewne rozwiązania formalne, które dotyczą sposobu prowadzenia zarówno akcji, jak i postaci. Wszystko jest tu podporządkowane stworzeniu takich sytuacji, które same w sobie byłyby już śmieszne. Fabularna nikłość zachęca do wprowadzenie pozawerbalnych środków ekspresji. Dlatego też oglądając spektakl trzeba uważnie patrzeć, jak nawiązują się kontakty, kto z kim chętnie przebywa, a kto od kogo stroni oraz czym ? niejako na marginesie ? zajmują się postacie. Trzeba przyznać, że farsy Frayna są gatunkiem bardzo dla aktorów wymagającym. ?Sztuka rozśmieszania nie jest sztuką łatwą, zwłaszcza gdy idzie o śmiech z domieszką dystansu intelektualnego ? znacznie częściej śmieją się ludzie z humorystycznych sytuacji życiowych?[1] ? pisze w znakomitym studium o śmiechu Maria Gołaszewska. I właśnie niewątpliwą siłą tego przedstawienia jest aktorstwo. Jednak tym razem aktorzy grają nie określone postacie, ani nawet nie konkretne typy. Oni przede wszystkim grają sytuacje. W oryginalnej wersji wszystkie role rozdzielone zostały między czworo wykonawców: dwie kobiety i dwóch mężczyzn. W Rampie obsadę rozszerzono do piętnastu osób i było to całkiem udane posunięcie. Świetny, jak zawsze, jest Mieczysław Morański. Gra on w swoich jednoaktówkach tak, jak grywa duże role komediowe. Niejednokrotnie śmiertelną powagą rozśmiesza widzów do łez. Zabawny jest Maciej Gąsiorek jako ugrzeczniony niemiecki turysta, wplątany przez automatyczną sekretarkę w naprawdę niezły galimatias. W tej samej scenie Olga Szomańska-Radwan rewelacyjnie zagrała głupiutką, kompletnie rozkojarzoną blondynkę. W spektaklu pojawia się także inna, ciekawa postać, oryginalnie nakreślona za pomocą ruchu przez Brygidę Turowską-Szymczak.

W jednym z wywiadów Grzegorz Warchoł powiedział, że zrobił spektakl o tym, jak wynalazki techniki mogą uprzykrzyć życie. Regularnie powtarzające się piknięcie, terkot minutnika, dzwonek telefonu, zacinający się alarm narastają do crescendo, tworząc istną, nieznośną dla ucha kakofonię. I tak dochodzimy do kolejnego, ukrytego pudełeczka, w którym za konwencją lekkich, zabawnych komedyjek kryje się coś niezwykle ważnego. Teatr Rampa znany jest zresztą z tego, że tym lżejsze stosuje formy im ważniejszych spraw dotyka. Myślę, że tym razem stawia przed nami pytanie, co właściwie zrobiliśmy z wywalczoną z takim trudem przez poprzednie pokolenia wolnością. Czy od człowieka współczesnego, dobrowolnie i za jego zgodą popędzanego przez różne czasomierze, kontrolowanego przez telefony komórkowe, sterowanego przez głupie konwenanse, mody i reklamy jeszcze cokolwiek zależy? Czy posługując się nowoczesnymi środkami przekazu umiemy nadal ze sobą rozmawiać? Czy umiemy słuchać, co inni do nas mówią?

Spektakl Sześć w jednej pokazuje w różnych wariantach i konfiguracjach relacje międzyludzkie. Śmieszy scenka pomiędzy dwojgiem ludzi, którzy wprawdzie ze sobą rozmawiają, ale zupełnie nie mogą się porozumieć. Inni natomiast komunikują się wyłącznie poprzez nagrania na automatycznej sekretarce. Najbardziej jednak skłania do myślenia sytuacja, w której dwie pary znalazły się w przylegających do siebie identycznych pokojach hotelowych. Kontrapunktowy dialog, zdublowane wypowiedzi i lustrzane niemal odbicie osób doskonale pokazuje, jak w danym schemacie wyzwalają się identyczne reakcje. Ludzie tak samo wyglądają, tak samo mówią i myślą. Codzienność staje się powtarzalna, stereotypowa i przez to ? komiczna. Nie zapominajmy jednak, że oglądane na scenie sytuacje dotyczą Anglików, a nie nas. I dzięki Bogu, bo w ten sposób pośmiać możemy się szczerze. Nie bez racji zauważył Stanisław Jerzy Lec, że ?człowiek lubi się śmiać. Z innych?. Jak łatwo i z jaką przyjemnością odkrywamy wady i śmiesznostki sąsiada zupełnie ignorując fakt, że dla onego sąsiada my także jesteśmy sąsiadami.

I jeszcze jedno spostrzeżenie: niezwykle istotne dla tej komedii jest zjawisko ?przeniesienia? ? to znaczy, że to co zostało ośmieszone na scenie, nagle wydaje się komiczne w życiu, chociaż przedtem wcale takie nie było. Miałam okazję to sprawdzić na ostatniej, jak zwykle nudnej naradzie. Tylko tym razem już wiedziałam, gdzie patrzeć i kogo słuchać. To była pyszna zabawa! Odtąd nie opuszczę już żadnego zebrania. Nie ma mowy!

[1] M. Gołaszewska, Śmieszność i komizm, Wrocław 1987, s. 9.

Ryszard Klimczak, Dziennik Teatralny

Na komedię ?Sześć w jednej? Michaela Frayna - autora z najwyższej dramaturgicznej półki zaprasza Teatr na Targówku.

Michael Frayn, urodzony w 1933 roku w Londynie. W końcu lat pięćdziesiątych i na początku sześćdziesiątych dziennikarz największych brytyjskich dzienników "The Guardian" i "Observer", dla których pisywał między innymi bardzo chętnie czytane przez Brytyjczyków felietony, a także reportaże ze świata. W połowie lat sześćdziesiątych autor wielu poczytnych powieści ?The Tin Men? (1965), ?The Russian Interpreter? (1966); ?Towards the End of the Morning? (1967); ?A Very Private Life? (1968); ?Sweet Dreams? (1973). Wielokrotnie nagradzany i nominowany do największych nagród literackich. Dla teatru zaczął pisać na początku lat siedemdziesiątych.

W Polsce wystawiono kilka jego dramatów: ?Ośle lata? - prapremiera w Teatrze Kwadrat w Warszawie (1990), ?Kopenhaga? - prapremiera w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (2003), ?Chinamen? - prapremiera w Maybe Theatre Company w Gdańsku (2004 r.), ?Playing Parts? - prapremiera w Maybe Theatre Company w Gdańsku (2004 r.) oraz ?Demokracja? - w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (2005).

Jednak pierwsza sztuka Frayna jaka pojawiła się na polskich scenach, to napisana w 1982 roku ?Czego nie widać?.

Pierwszym, który dostrzegł w Polsce komediowy talent Frayna był Jan Prochyra - ówczesny dyrektor naczelny i artystyczny Wrocławskiego Teatru Współczesnego. Już w 1985 roku bowiem postanowił wystawić na wrocławskiej scenie ?Czego nie widać?. Sztukę zaadaptował i wyreżyserował Grzegorz Warchoł dając jej trafny tytuł ?Z tyłu?. Po tym jednak czasie wszystkie następne inscenizacje realizowane są pod tytułem ?Czego nie widać?. Sztuka była wystawiana w Polsce ponad trzydzieści razy i jest jedną z najciekawszych komedii goszczących na polskich scenach.

Prochyra i Warchoł postanowili po niemal ćwierć wieku wprowadzić na polską scenę kolejny tytuł Michaela Frayna - napisaną w 1998 roku ?Alarms and Excursions?. W oryginale jest to osiem komediowych miniatur skróconych przez reżysera do sześciu i dlatego spektakl nosi tytuł ?Sześć w jednej?.

Grzegorz Warchoł jest reżyserem teatralnym i filmowym, a także aktorem i producentem telewizyjnym. Ukończył Wydział Aktorski krakowskiej PWST i zadebiutował podczas pierwszego roku studiów w szkolnym przedstawieniu ?Król Lear? w reżyserii Bronisława Dąbrowskiego. W roli reżysera filmowego zadebiutował w 1979 roku ?Gazdą z Diabelnej?, a zrealizowany we Wrocławiu w roku 1985 spektakl ?Z tyłu? był jego reżyserskim debiutem teatralnym. Od tego czasu wyreżyserował sporo spektakli i filmów oraz zagrał w wielu produkcjach zarówno filmowych, teatralnych, jak również telewizyjnych. W Rampie wyreżyserował jeden z ciekawszych spektakli tego teatru - ?Ósmy cud świata i zagłada?.

?Sześć w jednej?, to zbiór sześciu miniatur scenicznych - ?Alarmy?, ?Szczera rozmowa?, ?Sobowtóry?, ?Toasty?, ?Uziemieni? oraz ?Pożegnania?, z których każda stanowi odrębną całość. Na scenie oglądamy przeciętnych obywateli, którzy spotykają się z sobą w pracy, w domu czy w podróży i wszędzie tam przydarzają się im zabawne sytuacje. Tak jak w życiu: pracują, kochają się, złoszczą na siebie, popełniają gafy i wpadają w nieskończoną ilość prawdopodobnych, a przez to zabawnych sytuacji.

Wybór do realizacji ?Sześciu w jednej? Michaela Frayna, to trafiony pomysł. Frayn jest bowiem mistrzem w tworzeniu dowcipnych, ciekawych i zaskakujących sytuacji. Jego obserwacja życia, umiejętność tworzenia nieskończonej ilości bardziej lub mniej skomplikowanych, barwnych i śmiesznych sytuacji powoduje, że po chwili widz czuje bliskość tego, co na scenie z tym, co zdarza nam się podczas spotkań z innymi ludźmi, czy to w pracy, czy w życiu towarzyskim w domu lub po prostu na ulicy.

Do współpracy reżyser zaprosił niemal cały zespół aktorski. To zaprawieni w komediowych bojach, doświadczeni aktorzy bardzo dobrze czujący ten rodzaj humoru. Wbrew pozorom uprawianie komedii w teatrze nie należy do najłatwiejszych w realizacji. Wymaga sporego doświadczenia, a także dyscypliny scenicznej, bez której nie można skutecznie rozśmieszać widzów.
W każdej z zaprezentowanych części znajdziemy elementy bardziej lub mniej prawdopodobne i zbliżone do naszych osobistych doświadczeń. Istotny jest sposób opowiedzenia przez Frayna tych wydarzeń. Każda z historii wydaje się z pozoru historią bardzo zwyczajną, ale tak jest tylko na początku. W chwilę później sytuacje nabrzmiewają taką ilością problemów, iż wydaje się, że nie ma już możliwości wyjścia bez szwanku z wynikłych kłopotów. Tak oczywiście nie jest, bo przecież to znakomita komedia napisana przez mistrza tej formy. To głównie za jego sprawą ale i z ?pomocą? reżysera wszystko oczywiście kończy się dobrze. Grzegorz Warchoł dokonał pewnych zmian w strukturze sztuki. Zrezygnował z dwu części oryginału pozostawiając sześć miniatur, przy czym pierwszą ?Alarmy? podzielił w taki sposób, żeby cały spektakl zamknąć tym samym wątkiem, jakim został rozpoczęty. Zabieg bardzo interesujący, pozwalający zgrabnie i jednoznacznie określić ramy spektaklu, jednocześnie ?podkręcając? w istotny sposób jego tempo.

Interesujący jest także rodzaj zaprezentowanego humoru. Wydaje się, że, i reżyser, i aktorzy trafnie odczytali charakter dowcipu prezentowanego przez Frayna i gładko wpisali się zamysł autora. Nie jest to bowiem farsa, lecz spektakl z elementami surrealistycznego, czasami nawet abstrakcyjnego humoru, wymagający nieco większej uwagi od widza niż sztuki Raya Cooneya, Jeremiego Lloyda, Anthony Marriotta czy Johna Chapmana.

Zespół aktorski spisał się bardzo dobrze i trudno kogokolwiek wyróżnić. Wszyscy zasługują na uznanie. Należałoby jedynie oddać sprawiedliwość Maciejowi Gąsiorkowi, którego barwna i wymagająca współczucia, bohaterska postać Dietricha w ?Uziemionych? wzbudzała najwięcej uśmiechów wśród widzów w po brzegi zapełnionej widowni Teatru Rampa.
Trzeba również zwrócić uwagę na z pozoru niewidoczną ale w istocie silną rękę reżysera, który zdecydowanie określił ramy interpretacyjne w jakich powinni poruszać się aktorzy. Wydaje się również, że Grzegorz Warchoł lubi ten gatunek humoru i jednocześnie potrafi przeprowadzić zespół przez cały spektakl zgodnie z założoną przez siebie koncepcją. To pożądana i nie tak znów częsta cecha reżyserskiego rzemiosła.

Tak więc Rampa ?zaliczyła? kolejny spektakl, który z pewnością poważnie wzmocni jakość jej repertuaru. Dyrekcja odważnie sięgnęła po nieco trudniejszy gatunek komedii, z którym zespół  znakomicie sobie poradził. Można mieć nadzieję, że ten coraz bardziej znany i zasłużony dla warszawskiej Pragi Teatr będzie konsekwentnie realizował swoją linię programową, a na jego scenach przy ulicy Kołowej pojawi się niejedna jeszcze komedia, czy dramat muzyczny, których w Polsce nie wystawia się przecież tak wiele.